Najlepsze gry 4X — od eksploracji do dominacji

Nazwa gatunku pochodzi od czterech angielskich słów: eXplore (odkrywanie nowych terenów), eXpand (rozszerzanie kontroli przez osiedlanie się na nowych obszarach), eXploit (wykorzystywanie zasobów do rozwoju frakcji) i eXterminate (eliminowanie rywali). Sam termin wywodzi się z gier komputerowych – po raz pierwszy użyto go w 1993 roku – ale jak przypomina Marcin Adamczyk, elementy 4X miały już Risk (1957) i Civilization (1980). Partie toczą się na dużych, szczegółowych mapach i mogą trwać od kilku godzin do kilku dni.

Artykuł nie omija trudności. Główne wyzwania to złożoność zasad i „ogromna liczba mechanik, które trzeba przyswoić” – pełne zrozumienie reguł wymaga często kilku partii, a obszerne instrukcje kryją mnóstwo mikrozasad. Drugim wyzwaniem jest czas: Twilight Imperium, Eclipse czy Sid Meier's Civilization to zazwyczaj wielogodzinne sesje. Autor ostrzega też przed pułapką „kto pierwszy zaatakuje, ten wygrywa” – skupienie się na wojsku każe zaniedbać rozwój gospodarczy i technologiczny, a punkty zwycięstwa zdobywają ci, którzy budują strategię elastyczną. Jego konkretna rada dla początkujących: grać w mniejszym gronie niż maksymalna liczba graczy przewidziana przez autora, bo to zwiększa dynamikę i zmniejsza ryzyko paraliżu decyzyjnego.

Potem przegląd ośmiu tytułów z plusami i minusami przy każdym. Era Galaktyki od Galakty (do 60 minut na gracza) dostaje pochwałę za wybór frakcji, ale też zarzut, że „mało tu 4X” i że plansze są mało klimatyczne. Eclipse: Drugi świt galaktyki (60–200 min) łączy euro z ameritrashem i pozwala personalizować statki modułami – kosztem dużej losowości i ogromu komponentów. Twilight Imperium: Świt Nowej Ery buduje galaktykę z 51 kafelków, ale trwa 240–480 minut i jest „raczej dla zaawansowanych graczy”.

Dalej Northgard: Niezbadane ziemie od Czacha Games z deck-buildingiem i punktami chwały, Heroes of Land, Air & Sea z mechaniką „follow” i czterema „EKS-celami”, Anunnaki: Dawn of the Gods z pentagramem akcji i przywoływaniem bogów, Sid Meier's Civilization: Nowy początek z czterema drogami do zwycięstwa oraz Dominant Species: Władcy Ziemi od Phalanx Games – tu minusami są „problemy z tłumaczeniem kart” oraz nieprzemyślany setup i ergonomia. Świat gier 4X przedstawił Marcin Adamczyk.